O Srbiji

Republika Srbija prostire se u jugo-istočnom delu Evrope, obuhvatajući površinu od 88 361 km². Najvećim delom se nalazi na Balkanskom poluostrvu, dok na krajnjem severu zahvata južni i najniži deo Panonske nizije. Ovakav geografski položaj učinio ju je sponom između zapadne i srednje Evrope i istočne Evrope i azijskog kontinenta. Glavni grad Srbije je Beograd sa populacijom od preko 1.6 miliona stanovnika.

Današnja država, upravo zbog navedenih činjenica, izgradjena je na temeljima austrougarske i turske imperije. Vekovima, tokom njenog formiranja, su se preplitale orijentalna i zapadno-evropska kultura življenja, uticaji vizantijske i umetnosti sa zapada, o čemu danas svedoče mnogobrojni očuvani spomenici iz ovih epoha, specifični tipovi naselja i nadasve jedinstven folklor, koji se u pojedinim krajevima još uvek intenzivno neguje u svom izvornom obliku. Bogatstvu kontrasta doprinosi raznolik etnički i kulturno-religijski sastav stanovništva zemlje.

U Republici Srbiji danas živi 9 823 000 stanovnika, pripadnika 37 nacionalnosti. U zvaničnoj upotrebi je srpski jezik, potom u Vojvodini, pored srpskog i mađarski, slovački, hrvatski, rumunski i rusinski, a na Kosovu i Metohiji i albanski jezik.

Da je Srbija zaista zemlja kontrasta, potvrdjuju i njene prirodne karakteristike. Sa severa se pruža prostrana vojvođanska ravnica omeđena velikim rekama, Dunavom, Tisom i Savom. Ona je žitnica zemlje, predeo suncokreta i salaša, ali i zaštićenih, divljih ritskih površina, peščara, lesnih zaravni i niskih planina. Vojvodina zauzima oko 20 % teritorije Srbije. Predstavlja njen najraznovrsniji deo u etničkom i kulturno-religijskom smislu. Neretka su naselja u Vojvodini u kojima zajedno živi i funkcioniše više od 10 različitih nacionalnosti, u kojima se neguju stari zanati i običaji i koja mame svojom muzikom i gastronomskim specijalitetima. Na osnovu svojih prirodnih karakteristika, Vojvodina je podeljena na tri celine: Srem, Banat i Bačku.

Srem zauzima prostor između Dunava i Save, obuhvatajući padine Fruške Gore (539 m n.v.) i u aluvijalne ravni Save. Predstavlja najmanju regiju Vojvodine po veličini svoje teritorije. Bačka obuhvata prostor izmedju Dunava na zapadu i jugu, Tise na istoku i Republike Mađarske na severu. Administrativni centar Bačke, a i cele Autonomne pokrajine Vojvodine je Novi Sad , grad, koji, zbog svog izuzetnog kulturnog nasleđa, nosi epitet Srpska Atina. Istočni deo Vojvodine, izmedju Dunava, Tise, Madjarske i Rumunije, naziva se Banat. Tu se ujedno nalazi i najviši deo Vojvodine - Gudurički vrh u SRP „Vršačke planine “ (641 m n.v.).

Prirodni uslovi u Vojvodini uticali su na formiranje izuzetnog geo i bio- diverziteta. U Vojvodini je proglašen i prvi nacionalni park u Srbiji – NP „Fruška Gora“, omiljeno izletište Novosađana i svih ljubitelja prirode. Čuvena je po zajednicama lipe, orhidejama i gnezdilištu orla krstaša. Njene južne padine pružaju odlične uslove za gajenje vinove loze, te su sremska vina po svom kvalitetu poznata u celom svetu. Zbog specifičnog ritskog reljefa, očuvanih šuma, nepreglednih livada i raznovrsne i retke flore i faune, pojedini delovi plavnih dolina Dunava, Save, Tise i Begeja stavljeni su pod zaštitu države i Ramsarske konvencije, a predstavljaju u isto vreme i IBA područja (Obedska bara, Gornje podunavlje, Koviljsko-petrovaradinski rit, Stari Begej - Carska bara, Slano Kopovo, Labudovo okno, Ludaško jezero, Palićko jezero). U davnoj geološkoj prošlosti od eolskog peska nastali su SRP „Deliblatska peščara“, koja je pre oko 180 godina bila prava mala peščana pustinja, i geo nasledje „Titelski breg“ u Banatu. Ove jedinstvene geomorfološke celine svedoče o postojanju stepa na jugu Panonske nizije

Južnije od Save i Dunava počinje postepeno da dominira balkansko, planinsko područje (oko 80 % ukupne teritorije), ispresecano kotlinama, klisurama i kanjonima. Pojedini vrhovi se izdižu i iznad 2000 m n.v. To su predeli netaknute prirode i čiste izvorske vode na sutoku Karpatskog, Rodopskog i Dinarskog planinskog sistema. Više od 90 % vodne snage Srbije nalazi se u ovom području.

Planinska oblast Srbije deli se na Južni obod Panonske nizije, Karpatsko-balkanski predeo, Rodopski predeo, Dinarski predeo i Šarski predeo i Kosovsku i Metohijsku kotlinu.

Južni obod Panonske nizije čine manje regije centralne i zapadne Srbije-plodna Mačva u dolini Save i Kolubara u dolini istoimene reke; Podrinje na krajnjem zapadu Srbije, ispresecano niskim i srednjim planinama, u dolini reke Drine, vodnom snagom najbogatije reke Srbije; Zapadno Pomoravlje u dolini Zapadne Morave, prepoznatljivo je po Ovčarsko-kablarskoj klisuri, predelu izuzetnih odlika, kog je usekla Zapadna Morava u strmim stranama Ovčara i Kablara, i brojnim manastirima duž njenog toka; Veliko Pomoravlje u dolini Velike Morave, najveće reke u Srbiji; Šumadija, samo središte centralne Srbije, pitoma i divlja u isto vreme, postojbina čuvene šljivovice, dobila je ime po gustim hrastovim šumama, koje su je nekad pokrivale; brežuljkasti Stig i Braničevo u dolinama Mlave i Peka, odakle su se u najranijim vekovima naše ere širile rimske legije i formirali gradovi.

Karpatsko-balkanski predeo obuhvata istočnu Srbiju. Usled dominatnog krečnjačkog sastava terena, ovde su nastale najveće pećine i vodopadi u Srbiji, a nekadašnja vulkanska aktivnost ostavila je za sobom brojne ugašene vulkanske kupe ,izuzetno rudno bogatstvo i veliki broj izvorišta mineralnih voda. Otoka starog Panonskog jezera u davnoj prošlosti usekla je Đerdapsku klisuru, jednu od najdužih, najdubljih i najlepših klisura u Evropi, na granici sa Rumunijom, u predelu gde Dunav napušta našu zemlju i nastavlja svoj tok ka Crnom moru. Atraktivnosti ovih krajeva doprinose i etničke karakteristike. S obzirom na blizinu rumunske i bugarske granice, znatan udeo u ukupnoj populaciji zauzima i stanovništvo rumunskog i bugarskog porekla. U planinskim predelima istočne Srbije još uvek se može naići na sela zaleđena u minulim vekovima, koja žive isključivo od poljoprivrede, oslanjajući se na resurse netaknute prirode.

Rodopski predeo obuhvata sliv Južne Morave i planinske regije istočno i zapadno od nje. Ovo je geološki najstariji deo Srbije i prilično kultivisan. Čini ga veći broj kotlina, ispresecanih klisurama. Leskovačka kotlina jedna je od najvećih po površini u Srbiji, a samo u njenim okvirima stiče se 5 reka. Nešto istočnije, ka granici sa Bugarskom, pruža se drugo po veličini veštačko jezero u Srbiji, Vlasinsko jezero, izučavaocima prirode posebno zanimljivo zbog plutajućih tresetnih ostrva na njemu. Čitavu regiju uokviruju planine više od 1000 m, najvećim delom pod šumarcima i pašnjacima, bogate čistim izvorima i tokom kasnog leta prepune borovnica.

Dinarski predeo obuhvata jugozapadni, po svojim prirodnim i kulturološkim karakteristikama, jedan od najistaknutijih delova Srbije. Veliki župan Stefan Nemanja upravo u ovim krajevima započeo je formiranje srpske srednjovekovne države. Dinastija Nemanjića ostavila je za sobom veliki broj zadužbina, od kojih su neke, zbog svog istorijskog značaja i umetničkih vrednosti stavljene na listu svetske kulturne bastine (Stari Ras – Sopoćani i Studenica). Ovi spomenici predstavljaju najveći domet srpkog srednjovekovnog slikarstva i graditeljstva. Vladavina Otomanskog carstva uticala je na stvaranje specifične strukture naselja. To je takozvani istočnjački, balkanski tip naselja, koga odlikuju male varoši, kasabe, sa strmim, krivudavim, kaldrmisanim ulicama i kućama sa ulazom i drvenim balkonom okrenutim ka ulici. Ovakav tip naselja održao se zapravo u svim južnim delovima Srbije, gde se turska vlast najduže zadržala. Današnja specifičnost kraja naglašena je preplitanjem dve potpuno različite kulture i stilova života, muslimanskog i pravoslavnog.

U ovom izrazito planinskom predelu, zbog postojanja velikog broja reliktnih i endemskih biljnih i životinjskih vrsta i geomorfoloških specifičnosti, pod zaštitu države stavljene su planine Kopaonik, Tara i Golija, koja je, i zbog specifičnih klimatskih karakteristika, proglašena rezervatom biosfere i stavljena pod zaštitu UNESCO-a, potom klisura Uvac - stanište beloglavog supa i Sopotnički vodopadi, nastali na naslagama bigre od istoimene reke. Duž albanske granice pružaju se najviši delovi dinarskog sistema u Srbiji (Djeravica na Prokletijama, najviši vrh Srbije, 2656 m n.v.).

Šarski predeo, Kosovska i Metohijska kotlina obuhvataju krajnji južni i jugozapadni deo zemlje, ka granici sa Makedonijom i Albanijom. Po demografskoj strukturi prilično su slični Dinarskom predelu. Pod vladavinom cara Dušana, Metohijska kotlina, najveća u Srbiji, sa gradom Prizrenom bila je središte srpske carevine. Njeno ime potiče od grčke reči metoh, što znači crkveno imanje, s obzirom da su u srednjem veku naselja uglavnom predstavljala crkvena imanja mnogobrojnih crkava i manastira, zadužbina potomaka Stefana Nemanje. Neka od njih pod zaštitom su UNESCO-a (Manastir Dečani, Pećka Patrijaršija, Manastir Gračanica u Kosovskoj kotlini i Crkva Bogorodice Ljeviške. Kosovo i Metohija predstavlja autonomnu pokrajinu u okviru Srbije. Zbog aktuelnih sukoba izmedju albanskog i srpskog stanovništva, ova teritorija trenutno je u nadležnosti Ujednijenih nacija.

Tekst pripremila: M.J.